Główne założenia behawioralnej terapii autyzmu

Terapia behawioralna jest jedną z wielu metod postępowania terapeutycznego w przypadku autyzmu dziecięcego. Jest to metoda ściśle naukowa, jasno wytyczająca cele, operująca własnym systemem pojęć i narzędzi, a ponadto posiada przeszło pięćdziesięcioletnią dokumentację kliniczną, dotyczącą efektów terapii.

Lovaas i Smith (1989) sformułowali tezy, które leżą u podstaw zbudowanej przez nich teorii autyzmu:

I. Ogólne prawa uczenia trafnie wyjaśniają zachowania dzieci autystycznych i stanowią podstawę dla terapii behawioralnej (krzywa nabywania nowych zachowań jest podobna do krzywej uzyskanej przez inne organizmy, jeśli zachowania te są wzmacniane, natomiast jeśli wzmocnienie jest wycofane, zachowania prezentują krzywą wygaszania podobną do krzywej wygaszania innych organizmów).

II. U dzieci autystycznych występuje wiele odrębnych deficytów behawioralnych, a nie jeden centralny deficyt, którego skorygowanie prowadziłoby do ogólnej poprawy funkcjonowania (behawioryści skupiają się na uczeniu poszczególnych zachowań: samoobsługi, języka, zabawy, itp.).

III.  Dzieci autystyczne mają zdolność uczenia się tak jak inni ludzie, jeśli proces ten przebiega w specjalnie dla nich przystosowanym środowisku. Należy zadbać o odpowiednie pomieszczenie do nauki dziecka, najlepiej ciche i pozbawione zbędnych bodźców wzrokowych czy słuchowych.

IV.  Gorsze funkcjonowanie dzieci autystycznych w normalnym środowisku niż w środowisku specjalnym wskazuje na niedopasowanie pomiędzy ich układem nerwowym a normalnym środowiskiem.

Głównymi celami terapii behawioralnej są:

A. Zwiększenie ilości zachowań, które są deficytowe

Zachowania deficytowe są to te zachowania, które uważa się za normalne i pożądane  u dziecka w pewnym wieku, a które u danego dziecka występują zbyt rzadko  lub nie występują wcale (np. prawidłowa mowa, okazywanie uczuć, zabawa tematyczna). Zadaniem terapeuty behawioralnego jest kształtowanie u dziecka jak największej liczby zachowań adaptacyjnych, które rozwiną jego niezależność i umożliwią mu efektywne funkcjonowanie w środowisku.

B. Redukowanie zachowań niepożądanych

Do zachowań niepożądanych zaliczane jest zachowanie wpływające negatywnie na proces uczenia się. Redukowanie zachowań niepożądanych dotyczy takich czynności, jak: zachowania destrukcyjne, zachowania agresywne i autoagresywne, zachowania autostymulacyjne, zachowania rytualistyczne, zachowania zakłócające, odmawianie jedzenia, nieprawidłowe reakcje emocjonalne, nieprawidłowa mowa.

Praca nad eliminowaniem zachowań niepożądanych jest najtrudniejszym, ale zarazem i najważniejszym obszarem terapii. Jest niezbędna, aby dziecko osiągnęło gotowość do podjęcia nauki.

C. Generalizowanie i utrzymywanie efektów terapii

Trzecim, bardzo ważnym celem terapii behawioralnej jest generalizacja i utrzymanie efektów terapii w czasie. Jest to najważniejszy etap w procesie nauczania. Musimy mieć świadomość, że nawet najlepiej wyuczone umiejętności mogą nigdy nie wystąpić w życiu codziennym. Pojawia się zatem problem przeniesienia nowo nabytych umiejętności w środowisko naturalne. Istnieje szereg pomocnych technik ułatwiających uogólnianie i przeniesienie zachowań do innych środowisk, będą to między innymi: nauka w różnych środowiskach, zmieniające się osoby nauczające, wspólne programy nagród w domu, przedszkolu czy szkole. Ważne jest również uczenie okazjonalne, czyli aranżowanie sytuacji uczenia się w sytuacji codziennej aktywności dziecka.

Terapia behawioralna opiera się na kilku podstawowych zasadach, których przestrzeganie gwarantuje osiągnięcie sukcesu w pracy z dzieckiem . Są to:

  • zasada małych kroków,
  • zasada stopniowania trudności,
  • zasada stosowania wzmocnień.

Bardzo ważną, a być może najważniejszą jest zasada małych kroków. Każdą czynność, której chce się dziecko wyuczyć, rozpisuje się na małe kroki, jasne i zrozumiałe  dla dziecka. Od jednego kroku do drugiego, przechodzi się tylko wówczas, gdy dziecko opanuje poprzedni w stu procentach. W konsekwencji nowe umiejętności dobudowywane są do już opanowanych, co powoduje, że nauczanie dzieci autystycznych porównuje się do budowania piramid. Ćwiczenia realizowane są podczas sesji z dzieckiem. Czas trwania sesji, dobór ćwiczeń dostosowany jest do indywidualnych możliwości dziecka i jego stylu uczenia się. Sytuacja, w której dziecko uczy się podlega ścisłej kontroli. W odpowiedni sposób wydawane są polecenia, najpierw są one krótkie i bardzo konkretne. W miarę upływu czasu i realizowania kolejnych kroków wzrasta różnorodność poleceń odnoszących się do tego samego zachowania. Równie ważna jest zasada stopniowania trudności. Pracę rozpoczyna się od ćwiczeń łatwych i konkretnych; od uczenia umiejętności podstawowych, z których dziecko może skorzystać natychmiast i będzie mogło je stosować do końca życia. Kolejną fundamentalną zasadą jest stosowanie wzmocnień. Wzmocnieniem będziemy nazywać każde wydarzenie, które zwiększa siłę zachowania, po jakim następuje wzmacnianie. Innymi słowy, jeżeli po zachowaniu danej osoby następuje wydarzenie stanowiące dla niej nagrodę lub przyjemność, zwiększa się prawdopodobieństwo ponownego wystąpienia tego zachowania w podobnych okolicznościach. Aby dziecko mogło zrozumieć, że dane zachowanie jest pożądane lub czynność jest wykonana prawidłowo, musi ona zostać wzmocniona. W terapii behawioralnej zatem szeroko stosuje się nagrody. Ich stosowanie rozpoczyna się od nagród biologicznych (pożywienie, napoje, ulubione zabawki), które zawsze stanowią formę naturalnego wzmocnienia dla dziecka. Nagrody biologiczne szybko łączone są ze społecznymi, by te z kolei zyskały dla dziecka wartość. Terapeuci powinni się starać, aby dziecko nie miało możliwości popełnienia błędu, dlatego w przypadku zadań nowych lub trudnych winno się stosować podpowiedzi (manualne bądź werbalne, czyli słowne).

Etapy terapii behawioralnej

Terapia behawioralna jest terapią kompleksową i dotyczy wszystkich sfer rozwoju dziecka. Obejmuje swoim zasięgiem następujące obszary:

wczesne rozumienie mowy,

trening imitacji,

dopasowywanie i sortowanie,

imitację werbalną,

mowę czynną,

pojęcia abstrakcyjne,

umiejętności szkolne,

rozwój społeczny,

Powyższe obszary nie stanowią chronologicznej całości.

Ogólne zasady wyboru zachowań docelowych

  • Ucz umiejętności, z których twój uczeń będzie mógł korzystać codziennie  do końca życia (np. czynności z zakresu samoobsługi)
  • Ucz umiejętności, z których twój uczeń może skorzystać natychmiast (np. prostych poleceń takich jak: usiądź, poczekaj, stój)
  • Zacznij od nauki umiejętności podstawowych (posłuszeństwo, naśladowanie, dopasowywanie do wzoru)
  • Ucz umiejętności komunikowania się (dziecko musi się komunikować, aby wyrażać swoje potrzeby; jest to konieczne!)
  • Ucz zachowań funkcjonalnych
  • Wybieraj takie zachowania, z którymi masz szansę sobie poradzić (jest to motywujące zarówno dla dziecka, jak i dla Ciebie)
  • Zachowania niepożądane muszą zostać skorygowane

Na terenie naszej Poradni istnieje możliwość konsultacji terapeutycznych dla dzieci z autyzmem oraz Zespołem Aspergera. Zajęcia terapeutyczne opierają się na wspomnianej terapii behawioralnej bądź wykorzystują jej elementy.

Opracowała: Joanna Lisiak